Thầy Hiếu Đức
Có người hiểu rất sâu, nói rất đúng, phân tích rất hay, nhưng đời sống vẫn lặp lại y như cũ. Vì sao?
Sáng chị gọi tôi bảo : Thầy ơi, chị hiểu hết rồi. Chị biết mình đau ở đâu, biết mình sai ở đâu, biết kiểu người nào không nên gần, biết con đường nào không nên bước, chị gọi tên cụ thể rõ từng mô thức. Nhưng vì sao chị vẫn lặp lại? Vì sao đã hiểu mà vẫn không đổi?”
Tôi nghe xong, đặt chén trà xuống. Người ta thường tưởng rằng, hễ hiểu là sẽ đổi. Nhưng nhìn theo đạo học, “hiểu” mới chỉ là ánh sáng vừa chạm đến cửa. Cửa có mở hay không, chân có bước qua hay không, lại là chuyện khác. Phải không ạ ?
Đạo không nằm ở chỗ ta nói được bao nhiêu điều đúng. Đạo nằm ở chỗ ta sống được bao nhiêu điều đúng. Một người có thể hiểu vô thường, nhưng vẫn níu giữ điều đã mất. Có thể hiểu nhân quả, nhưng vẫn gieo lại hạt cũ. Có thể hiểu tổn thương của mình, nhưng vẫn lấy tổn thương ấy làm chỗ nương thân. Có thể biết cái gì làm mình khổ, nhưng vẫn không rời, vì cái khổ ấy tuy đau, nhưng quen....
Mà cái QUEN, trong cõi người, có sức trói rất sâu.
Đạo gia nói nước chảy chỗ thấp. Tâm người cũng vậy. Nếu không có công phu, tâm sẽ chảy về nơi dễ nhất, quen nhất, ít phải chịu trách nhiệm nhất. Người quen oán sẽ trở về oán. Người quen nhẫn nhục sai chỗ sẽ lại nhẫn nhục sai chỗ. Người quen được thương qua vết thương sẽ vô thức giữ vết thương lại, vì nếu hết đau, họ không còn biết mình là ai.
Cho nên, có những người không phải không muốn hết khổ. Họ chỉ chưa muốn buông cái bản ngã được dựng lên từ khổ. Cái-Ta-bị-tổn-thương đôi khi cũng có một thứ quyền lực ngầm. Nhờ nó, ta được phép yếu. Nhờ nó, ta được phép trì hoãn. Nhờ nó, ta được phép nói: “Vì người kia, vì quá khứ, vì gia đình, vì số phận, nên tôi mới như vậy.”
Lâu ngày, con người không còn ôm nỗi đau nữa. Họ ôm cái quyền được giải thích đời mình bằng nỗi đau. Mà khi còn giữ quyền đổ lỗi, con người chưa thật sự cầm lại quyền lập mệnh.
Hiểu, vì vậy, chưa phải là chuyển hóa. Hiểu chỉ là thấy đường. Còn chuyển hóa là chịu đi. Thấy đường thì chưa đau. Đi đường mới đau. Vì mỗi bước đi thật đều đòi ta bỏ lại một phần cũ của mình.
Muốn sống khác, phải có cái gì đó trong tâm mình diệt đi. Một thói quen cũ phải diệt, một vai diễn cũ phải diệt, một cách yêu cũ phải diệt, một kiểu mong cầu cũ, hệ thống niềm tin cũ phải diệt. Có khi, chính hình ảnh “tôi đáng thương” mà ta đã ôm quá lâu cũng phải đoạn diệt.
Và đó là lý do nhiều người thích hiểu hơn thích thay đổi.
Hiểu cho ta cảm giác mình đang tiến bộ nhưng THAY ĐỔI buộc ta phải trả giá. Hiểu còn có thể nói trong phòng trà, trong trang sách, trong vài buổi trò chuyện. Đổi thì phải hiện ra ở đời sống: trong cách ta chọn người, cách ta tiêu tiền, cách ta phản ứng khi bị kích động, cách ta dừng lại trước một cánh cửa cũ, cách ta không nhắn thêm một tin, không quay lại một vòng lặp, không tự thương hại mình nữa.
Đạo học không xem thay đổi là một cảm xúc. Thay đổi là một phép lập thân.
Người muốn đổi mệnh, trước hết phải đổi nếp. Nếp nghĩ, nếp nói, nếp ăn, nếp ngủ, nếp chọn người, nếp dùng tiền, nếp giữ lời, nếp chịu trách nhiệm. Mệnh không phải một thứ ở xa trên trời. Mệnh cũng nằm trong từng ngày ta sống. Cứ gieo một nếp cũ, thì thu một đời cũ. Cứ giữ một tâm cũ, thì gặp lại một cảnh cũ.
Thiên có thời - Địa có thế - Nhân có hành.
Trời không vì ta hiểu mà đổi mùa. Đất không vì ta than mà đổi thế. Đời cũng không vì ta phân tích rất hay mà tự mở đường. Chỉ khi Nhân chịu hành, khí mới chuyển. Cái hiểu mà không thành hành, chỉ là bóng trăng trong nước. Đẹp, sáng, nhưng không dùng được. Cái biết mà không đi vào thân, vào việc, vào nếp sống hằng ngày, thì vẫn là tri kiến treo lơ lửng. Người ấy biết rất nhiều, nhưng khí chưa đổi. Khí chưa đổi thì sắc tướng sự việc chưa đổi. Sắc Tướng chưa đổi thì vận vẫn đi theo đường cũ.
Trong đạo học, muốn xét một người có thật sự đổi hay chưa, đừng nghe người ấy nói. Hãy nhìn khí của họ.
Họ còn nóng như cũ không? Còn oán như cũ không? Còn chọn sai như cũ không Còn tự lừa mình như cũ không? Còn lấy quá khứ làm cớ để né hiện tại không? Còn nói “tôi đang cố” nhưng đời sống chẳng có một hành vi nào khác không?
Nếu tất cả vẫn y nguyên, thì cái gọi là hiểu kia mới chỉ là lời.
Đạo không ghét lời. Nhưng lời chỉ là ngón tay. Trăng nằm ở chỗ sống được. Có người đọc nhiều sách về buông, nhưng đụng chuyện vẫn nắm chặt. Có người nói nhiều về tỉnh thức, nhưng bị trái ý liền nổi sân. Có người nói mình đã chữa lành, nhưng vẫn chọn đúng kiểu người làm mình khổ. Không phải vì họ xấu. Chỉ vì trong họ, cái biết chưa thắng được cái quen.
Mà muốn cái biết thắng cái quen, phải có công phu.
Công phu là mỗi ngày bớt một chút sai. Bớt một lời oán. Bớt một lần quay lại. Bớt một lần tự thương hại. Bớt một lần dùng vết thương để xin đặc quyền. Bớt một lần đổ lỗi cho người khác. Bớt một lần phản bội điều mình đã biết là đúng. Cứ bớt như vậy, lâu ngày khí trong người đổi.
Cho nên, thay đổi không bắt đầu từ hiểu. Hiểu chỉ là duyên khởi. Thay đổi thật sự bắt đầu từ khoảnh khắc con người dám nhận lại quyền làm chủ đời mình.
Hãy lặng lẽ tự hỏi chính mình: Ta đang được lợi gì khi cứ giữ nỗi khổ này? Ta đang né điều gì khi cứ nói mình chưa sẵn sàng? Cái giá của đời sống mới là gì? Và ta có thật sự chịu trả không?
Nếu chưa chịu trả, cũng không sao.
Đạo không ép người chưa chín phải rụng. Nhưng đạo cũng không cho phép ta tự dối mình/ Có lúc, can đảm nhất không phải là đứng dậy đổi ngay. Can đảm nhất là thành thật nói: ta vẫn còn lưu luyến cái cũ, ta vẫn còn cần vai diễn nạn nhân, ta vẫn chưa thật sự muốn thay đổi. Nói được như vậy, không phải là thua. Đó là bắt đầu thấy mình.
Mà thấy mình là cửa đầu tiên của Đạo.
Từ đó, người ta thôi diễn. Thôi trang điểm nỗi sợ bằng kiến thức. Thôi lấy chữa lành làm nơi trú ẩn. Thôi gọi sự đứng yên là hành trình.
Khi ấy, hiểu mới bắt đầu có gốc. Biết mới bắt đầu có lực. Và con người mới có thể từ trong một đời sống cũ, bước ra một đời sống khác.
Không phải vì Trời thương hơn. Mà vì Người đã chịu lập lại mình.
Lành thay
---
Người ta thường khuyên nhau: “Hãy sống cho hiện tại.” Nhưng nói thật, câu ấy phần lớn là lời đẹp mà sáo rỗng.. Vì ai mà chẳng đang sống trong hiện tại? Thân ai cũng đang thở lúc này, ăn lúc này, đau lúc này, vui lúc này, khỗ lúc này.
Thực tại đích thực không phải là “đừng nghĩ quá khứ, đừng lo tương lai”. Đó là lời khuyên trái với bản năng loài người. Con người sinh ra không phải để chỉ biết khoảnh khắc. Con người tồn tại được vì biết nhớ, biết sợ, biết dự phòng, biết tích lũy, biết nhìn xa. Nếu không nhớ quá khứ, tổ tiên đã bị loại trừ vì lặp lại sai lầm. Nếu không lo tương lai, loài người đã không biết gieo hạt, dựng nhà, nuôi con, giữ lửa, giữ đạo sống.
Cho nên đạo học không bảo ta chặt đứt quá khứ và tương lai. Đạo học dạy ta đặt chúng về đúng ngôi vị.
Tôi thưa anh chị câu chuyện này có bên 3 tầng bậc suy nghĩ là: sinh học bản năng, tâm lý thời gian, rồi mới tới đạo sống.
Một: Tầng sinh học bản năng
Ở tầng thấp nhất, con người là một sinh vật biết sinh tồn anh chị ạ. Thân này có ba bản năng lớn: tránh đau, tìm lợi, giữ mạng. Vì tránh đau nên tâm nhớ rất dai những chuyện từng làm mình tổn thương. Vì tìm lợi nên tâm luôn so sánh, tính toán, muốn hơn người, muốn được công nhận. Vì giữ mạng nên tâm luôn dự báo nguy hiểm, lo điều chưa tới, sợ mất thứ đang có.
Đây là gốc bản năng. Không xấu, chẳng tốt. Nó là cái nền để loài người tồn tại. Nhưng nếu sống hoàn toàn theo tầng này, người ta sẽ lầm bản năng là trí tuệ. Bị phản bội một lần, liền nghĩ ai cũng không đáng tin. Đó là bản năng tránh đau. Thấy người khác thành công, liền bất an, ganh tị. Đó là bản năng tranh vị.
Chưa có chuyện gì xảy ra, đã mất ngủ vì sợ tương lai. Đó là bản năng dự báo nguy hiểm. Đau buồn một chút, liền tìm ăn, mua, yêu, lướt điện thoại để lấp. Đó là bản năng tìm khoái cảm.
Ở tầng này, con người không sống cho thực tại. Con người chỉ đang phản ứng với kích thích.
Có người tưởng mình quyết định bằng lý trí, nhưng thật ra bị nỗi sợ cũ kéo đi. Có người tưởng mình yêu, nhưng thật ra chỉ sợ cô đơn. Có người tưởng mình nhẫn, nhưng thật ra là hèn. Có người tưởng mình mạnh, nhưng thật ra chỉ đang phòng vệ. Có người tưởng mình sống thực tế, nhưng thật ra bị bản năng sinh tồn thu hẹp linh hồn.
Đạo học trước hết không vội nói cao siêu. Đạo học bắt người ta nhìn thẳng: trong thân mình có một con thú sinh tồn. Nó cần được hiểu, được thuần hóa, nhưng không được trao ngai vàng.
Đến tầng thứ Hai: Tầng tâm lý thời gian
Cao hơn bản năng là tâm lý thời gian. Con người không chỉ sống bằng sự việc. Con người sống bằng câu chuyện về sự việc. Một chuyện đã qua, nhưng tâm kể lại mỗi ngày thì nó vẫn còn sống. Một chuyện chưa tới, nhưng tâm tưởng tượng liên tục thì nó đã thành hiện thực trong thân thể. Vì vậy, quá khứ và tương lai không chỉ là hai mốc thời gian. Chúng là hai lực kéo tâm thức. Quá khứ đi vào hiện tại dưới dạng ký ức, thói quen, tổn thương, niềm tin, căn cước. Tương lai đi vào hiện tại dưới dạng hy vọng, tham vọng, lo âu, kế hoạch, ảo ảnh. Hiện tại là nơi hai dòng ấy gặp nhau và tranh quyền điều khiển con người.
Nếu quá khứ đúng vị trí, nó là vị thầy. Nếu quá khứ sai vị trí, nó là tù ngục. Nếu tương lai đúng vị trí, nó là hướng. Nếu tương lai sai vị trí, nó là bóng ma. Nếu hiện tại đúng vị trí, nó là đất gieo nhân. Nếu hiện tại sai vị trí, nó là chỗ trốn tránh.
Trang Tử không dạy con người sống cứng trong một khuôn đạo đức, mà dạy con người thấy sự vật biến hóa, thấy tâm mình thường chấp một phía rồi tự trói mình. Ta gọi một chuyện là mất, nhưng biết đâu đó là cửa mở. Ta gọi một người là phụ mình, nhưng biết đâu đó là nhân duyên bóc ra cái chấp trong mình. Ta gọi một đoạn đời là thất bại, nhưng biết đâu đó là cách trời rút bớt cái ngã kiêu mạn.
Tâm người khổ vì không chịu để sự vật là sự vật. Tâm luôn thêm vào đó một câu chuyện: Vì chuyện đó nên đời tôi hỏng, vì người đó nên tôi không còn tin ai, nếu tương lai không như ý, tôi sẽ không chịu nổi, nếu tôi không thành công, tôi là kẻ vô nghĩa.... đại loại thế
Đây không còn là thực tại nữa. Đây là thực tại bị tâm lý thời gian bóp méo. Người sống trong quá khứ thường không biết mình sống trong quá khứ. Họ chỉ nghĩ: “Tôi là người như vậy.” Nhưng cái gọi là “tôi là người như vậy” nhiều khi chỉ là vết thương cũ mặc áo tính cách. Người sống trong tương lai cũng không biết mình đang bị tương lai nuốt. Họ chỉ nghĩ: “Tôi có trách nhiệm, tôi biết lo xa. Nhưng lo xa có hai loại. Một loại là trí tuệ chuẩn bị. Một loại là thần kinh hoảng loạn. Trí tuệ chuẩn bị thì càng làm càng sáng. Hoảng loạn thì càng nghĩ càng mù.
Cho nên, sống cho thực tại đích thực ở tầng này là biết hỏi: Việc trước mắt thật sự là gì? Phần nào là sự kiện, phần nào là câu chuyện tôi tự thêm vào? Tôi đang phản ứng với người này, hay phản ứng với bóng dáng của một người cũ? Tôi đang chuẩn bị cho tương lai, hay đang thờ phụng nỗi sợ?
Khi hỏi được như vậy, tâm bắt đầu rời khỏi mê trận thời gian.
Thứ Ba: Tầng đạo sống, cũng là nơi tôi biết nhiều anh chị ở đây đã thấu tỏ, facebook tôi hầu như đều là các anh chị 8x 7x 6x, nên chắc chắn ít nhiều đã trải gió giông thực tạik
Tầng cao nhất không phải là quên quá khứ, bỏ tương lai, bám hiện tại. Tầng cao nhất là thuận đạo trời trong từng hành động hiện tiền. Đạo trời có mấy điều căn bản.
Một là vạn vật có thời.
Không phải cái gì muốn là được ngay. Hạt có thời gieo, cây có thời lớn, quả có thời chín. Người trái thời thì nóng vội. Người thuận thời thì biết khi nào tiến, khi nào lui, khi nào nói, khi nào im, khi nào giữ, khi nào buông.
Hai là vạn vật có vị.
Quá khứ có vị trí của quá khứ. Tương lai có vị trí của tương lai. Hiện tại có vị trí của hiện tại. Rối loạn bắt đầu khi quá khứ leo lên làm chủ, tương lai xông vào làm vua, còn hiện tại bị biến thành nô lệ.
Ba là vạn vật có nhân quả.
Hiện tại không phải chỗ để hưởng thụ mù quáng. Hiện tại là chỗ gieo nhân. Một lời nói hôm nay là nhân của một quan hệ ngày mai. Một thói quen hôm nay là nhân của thân thể ngày mai. Một ý niệm hôm nay là nhân của tâm cảnh ngày mai. Một lần né tránh hôm nay là nhân của gánh nặng ngày mai.
Bởi vậy, sống thực tại đích thực không phải là “thích gì làm nấy”. Đó là sống thấp theo bản năng. Sống thực tại đích thực là thấy rõ việc đang làm sẽ dẫn mình về đâu.
Đạo không phải thứ treo trên miệng. Đạo nằm trong cách người ta xử sự với thời, với người, với lợi, với nguy. Người có đạo không phải người nói lời thanh cao. Người có đạo là người không bị hoàn cảnh làm loạn tâm, không bị lợi nhỏ làm mất nghĩa lớn, không bị cảm xúc nhất thời phá hỏng thế lâu dài. Người thuận đạo không cưỡng ép đời theo cái tôi. Họ biết “tâm trai”, biết làm rỗng tâm để nhìn sự vật đúng như nó là. Khi tâm đầy thành kiến, quá khứ, ham muốn, sợ hãi, thì nhìn cái gì cũng méo. Khi tâm rỗng, sự vật tự hiện nguyên hình.
Vậy “sống cho thực tại đích thực” là gì?
Là khi quá khứ đến, ta nhận ra nó là ký ức, không phải bản án. Là khi tương lai đến, ta nhận ra nó là phương hướng, không phải xiềng xích. Là khi cảm xúc đến, ta nhận ra nó là sóng, không phải chủ nhân. Là khi ham muốn đến, ta nhận ra nó là lực kéo, không phải mệnh lệnh. Là khi sợ hãi đến, ta nhận ra nó là tín hiệu, không phải chân lý. Nó là vậy anh chị ạ
Người sống thực tại không phải người không buồn, không lo, không nhớ. Người đó vẫn buồn, vẫn lo, vẫn nhớ. Nhưng trong họ có một khoảng sáng để thấy:
À, đây là thân đang sợ... đây là ký ức cũ đang trồi lên., đây là tham vọng đang vẽ chuyện, đây là việc thật cần làm ngay bây giờ.
Chính cái thấy ấy là cửa đạo.
Đạo sống không đưa con người ra khỏi đời. Đạo sống đưa con người về lại với đời một cách tỉnh hơn. Vẫn làm ăn, vẫn yêu thương, vẫn nuôi con, vẫn dựng nghiệp, vẫn lo ngày mai. Nhưng không để ngày mai ăn mất hôm nay. Vẫn nhớ chuyện cũ, nhưng không để chuyện cũ cầm gươm chém hiện tại. Vẫn hưởng cái vui, nhưng không lấy cái vui làm thuốc mê.
Nói cho cùng, thực tại đích thực có ba câu:
Ở tầng thân: biết bản năng đang kéo mình đi đâu.
Ở tầng tâm: biết quá khứ và tương lai đang bóp méo hiện tại thế nào.
Ở tầng đạo: biết hành động ngay lúc này có thuận thời, thuận nghĩa, thuận nhân quả hay không.
Nếu chỉ sống theo thân, con người thành sinh vật phản ứng. Nếu chỉ sống theo tâm, con người thành kẻ mắc kẹt trong chuyện cũ và chuyện chưa tới. Nếu sống theo đạo, con người dùng hiện tại làm nơi chỉnh lại cả quá khứ lẫn tương lai.
Đó mới là sống cho thực tại đích thực.
Không phải sống cho khoảnh khắc. Mà là sống sao cho mỗi khoảnh khắc không trái với đạo trời.
Tôi thưa vậy
Lành thay
